Çalışma hayatında birçok kişi, yasal sürenin üzerinde çalışmasına rağmen ne fazla sürelerle çalışma ücreti, ne de fazla mesai ücreti almıyor. Oysa ki 4857 sayılı İş Kanunu’na göre taraflarca 45 saatin altında çalışma kararlaştırılmış ise bu süre ile 45 saat arasında yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma, haftalık 45 saatin üzerindeki çalışmalar ise fazla mesai kapsamında değerlendirilir ve bu sürelerin ücretlendirilmesi zorunludur.
İş Kanunu madde 41’e göre işçi, fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışma yaptığı durumda, yaptığı çalışmaların karşılığı olarak işverenden zamlı ücret yerine serbest zaman talep edebilmektedir. Ancak belirtilmelidir ki bu serbest zaman kullanımı işçinin yazılı kabulüne bağlı olup işveren tarafından 6 aylık bir zaman zarfında kullanılmalıdır, işçinin de iş sözleşmesini haklı nedenlerle feshi hakkı doğmaktadır.
Fazla sürelerle çalışma ve fazla mesai ücretlerini irdelersek;
Fazla mesai ücreti, normal saatlik ücretin %50 fazlası şeklinde hesaplanır. Yani bir işçi haftalık 45 saatten 1 saat fazla çalıştıysa, o saat için %150 oranında ödeme almalıdır. Örneğin saatlik brüt ücreti 100 TL olan bir işçi, fazla mesai saatinde 150 TL kazanmalıdır.
Fazla süreli çalışma ücreti ise normal saatlik ücretin %25 fazlası şeklinde hesaplanır. İşçi ile işveren arasında eğer haftalık 45 saat altı çalışma süresi kararlaştırılmışsa, 45 saate kadar çalışılan süre fazla süreli çalışma olarak adlandırılır. Örneğin haftalık 40 saat çalışma süresi kararlaştırılmış ve 5 saat fazla sürelerle çalışma yapıldıysa 100 TL brüt ücret, fazla sürelerle çalışma saatinde 125 TL kazanmalıdır.
İşverenler bazen “maaşa dahildir” gibi ifadelerle bu ödemeyi yapmaktan kaçınmaya çalışır. Ancak Yargıtay kararlarına göre bu sadece belli şartlar altında geçerlidir. Eğer iş sözleşmesinde açıkça fazla mesai dahil edilmiş ve işçiye bu nedenle yüksek maaş verilmişse, bu durum geçerli sayılabilir. Aksi hâlde, fazla mesai yazılı onay alınmadan yapılamaz ve karşılığı mutlaka ödenmelidir.
Ayrıca, yıllık fazla mesai süresi de yasayla sınırlandırılmıştır. Bir işçi günde en fazla 11 saat, yılda en fazla 270 saat fazla çalıştırılabilir. Bu sınır aşıldığında, işveren cezai sorumlulukla karşı karşıya kalabilir.
Fazla mesai alacakları, işçinin bordrosunda görünmeyebilir. Bu nedenle tanık beyanları, işe giriş çıkış kayıtları, e-posta trafiği ve yazışmalar delil olarak kullanılabilir.Sonuç olarak, fazla mesai bir lütuf değil, yasal bir haktır. Bu hakkınızı almak için önce işverene başvurabilir, sonuç alamazsanız arabulucuya giderek dava yolunu açabilirsiniz.